Szczecinek, malowniczo położony w sercu Pojezierza Drawskiego, na przesmyku między jeziorami Trzesiecko i Wielimie, to miasto o niezwykle bogatej i złożonej historii. Jego dzieje, naznaczone zmianami przynależności państwowej, wojnami i okresami dynamicznego rozwoju, stanowią fascynującą opowieść o transformacji z niemieckiego Neustettin w tętniącą życiem polską miejscowość. Ten artykuł zabierze czytelników w podróż przez wieki, odkrywając dwa oblicza Szczecinka: dawne, historyczne, oraz współczesne — pełne energii i nowych perspektyw.
Historia miasta sięga głębokiego średniowiecza, a jego losy nierozerwalnie splatają się z burzliwymi dziejami Pomorza Zachodniego. Przez stulecia, jako Neustettin, było ważnym ośrodkiem administracyjnym, wojskowym i kulturalnym w ramach Księstwa Pomorskiego, Brandenburgii, Prus oraz zjednoczonych Niemiec.
Początki i średniowiecze: narodziny na wyspie
Choć ślady osadnictwa na tym terenie sięgają epoki brązu, oficjalna historia miasta rozpoczęła się w 1310 roku. Wówczas książę pomorski Warcisław IV założył gród, nadając mu nazwę „Nowy Szczecin” (niem. Neustettin lub Klein Stettin), co miało nawiązywać do stolicy księstwa. Lokalizacja na wyspie, otoczonej jeziorami i bagnami, nie była przypadkowa — zapewniała doskonałe warunki obronne, zwłaszcza w kontekście ekspansjonistycznych dążeń Marchii Brandenburskiej. Miasto otrzymało prawa miejskie, a jego centralnym punktem stał się zamek obronny.
Okres średniowiecza był czasem zarówno rozwoju, jak i klęsk. W 1356 roku miasto nawiedziła dżuma. W podzięce za ocalenie książęta Bogusław V, Barnim IV i Warcisław V ufundowali na południowym brzegu jeziora Trzesiecko klasztor augustianów Marientron. W latach 1367–1390 Szczecinek stał się nawet stolicą niewielkiego, samodzielnego księstwa pod rządami Warcisława V.
Strategiczne położenie miasta czyniło je miejscem ważnych spotkań politycznych. W 1409 i 1423 roku na zamku odbyły się zjazdy antypolskie z udziałem książąt pomorskich, wielkiego mistrza zakonu krzyżackiego, a nawet króla Danii, Norwegii i Szwecji, Eryka VII. Zmienne sojusze lokalnych władców w trakcie wojny trzynastoletniej przyniosły miastu zniszczenia. W 1461 roku Neustettin zostało splądrowane i spalone przez wojska polskie oraz tatarskie w odwecie za wspieranie przez księcia Eryka II strony krzyżackiej.
Pod panowaniem pruskim i niemieckim: wzloty i upadki
Wiek XVI przyniósł zmiany religijne — w 1534 roku, po sejmie w Trzebiatowie, na Pomorzu Zachodnim dominującym wyznaniem stał się luteranizm. Był to również okres naznaczony licznymi pożarami (1537, 1540, 1547) oraz tragicznym epizodem polowań na czarownice, w wyniku których w latach 1581–1592 spalono w mieście 27 osób. Mimo to w 1601 roku w Neustettin powstała szkoła polska.
Prawdziwą katastrofą okazała się wojna trzydziestoletnia (1618–1648). Miasto było wielokrotnie okupowane i grabione przez wojska szwedzkie i austriackie, co doprowadziło do ruiny i ubóstwa mieszkańców. W tym mrocznym okresie ważną postacią była księżna Jadwiga Brunszwicka, wdowa po księciu Ulryku I, która osiadła w Szczecinku w 1623 roku. Z jej inicjatywy powstało jedno z pierwszych na Pomorzu gimnazjów (1640) oraz szpital dla ubogich. Jej duch, nazywany przez pracowników zamku „Jadzią”, według legend wciąż błąka się po zamkowych korytarzach.
Po pokoju westfalskim, w 1653 roku, Neustettin znalazło się w granicach Brandenburgii, a od 1701 roku — Królestwa Prus. Kolejne stulecia przyniosły dalsze konflikty i klęski żywiołowe. Podczas wojny siedmioletniej miasto było plądrowane przez wojska rosyjskie (1759–1760), a w okresie wojen napoleońskich, w 1807 roku, zostało zdobyte przez oddziały polskie pod dowództwem Tomasza Łubieńskiego.
Wiek XIX to czas stabilizacji i modernizacji. W latach 1780–1784 obniżono poziom wód w jeziorach, uzyskując nowe tereny pod zabudowę. W 1852 roku wzniesiono nowy ratusz, a w 1878 roku miasto uzyskało połączenie kolejowe, co stało się impulsem do rozwoju przemysłu. W 1845 roku zaczęła się ukazywać pierwsza lokalna gazeta „Norddeutsche Zeitung”.
Architektoniczne perły dawnego Neustettin
Do dziś w Szczecinku zachowały się budowle świadczące o jego bogatej przeszłości:
- Zamek Książąt Pomorskich — wzniesiony wraz z lokacją miasta w XIV wieku, był świadkiem kluczowych wydarzeń historycznych.
- Ratusz — neoromański budynek z 1852 roku, zlokalizowany przy rynku.
- Wieża kościoła św. Mikołaja — gotycka wieża, jedyna pozostałość po najstarszym kościele w mieście.
- Wieża Bismarcka (Wieża Przemysława) — zbudowana w 1910 roku, stanowi charakterystyczny punkt widokowy.
Gospodarka, kultura i życie społeczne
Rozwój gospodarczy miasta w XIX wieku napędzały kolej i przemysł. Równocześnie kwitło życie kulturalne i społeczne. W latach 1875–1903 na osuszonych terenach nad jeziorem założono rozległy park miejski. W 1914 roku otwarto Muzeum Regionalne.
W mieście od XVIII wieku istniała gmina żydowska. Pierwsi Żydzi przybyli tu z Polski około 1708 roku i szybko zyskali dobrą reputację jako kupcy. W XIX wieku społeczność znacznie się rozrosła, osiągając w 1855 roku 288 członków. Niestety kres jej istnieniu położyła ideologia nazistowska — w 1938 roku spalono synagogę.
Burzliwy wiek XX: wojny i zmiana przynależności
W 1910 roku miasto hucznie obchodziło 600-lecie istnienia. Po I wojnie światowej, w listopadzie 1918 roku, władzę przejęły rady żołnierskie i robotnicze. W latach 30. XX wieku rozpoczęto budowę fortyfikacji Wału Pomorskiego. We wrześniu 1939 roku stąd ruszyły oddziały Wehrmachtu na Polskę.
Podczas II wojny światowej działało tu pięć obozów pracy przymusowej. Funkcjonowała także polska organizacja podziemna „Odra”, rozbita w 1944 roku.
27 lutego 1945 roku Neustettin zostało zdobyte przez Armię Czerwoną. Następnie ludność niemiecka została wysiedlona, a miasto otrzymało nazwę Szczecinek.
Dziś – współczesne oblicze Szczecinka
Po 1945 roku rozpoczął się nowy, polski rozdział w historii miasta. Szczecinek przekształcił się w prężny ośrodek gospodarczy, kulturalny i turystyczny.
Pierwsze lata po wojnie były okresem odbudowy. W 1958 roku reaktywowano muzeum, a w 1961 roku uruchomiono fabrykę płyt wiórowych oraz szkołę muzyczną.
W 1990 roku odbyły się pierwsze wolne wybory samorządowe, a rok później miasto opuściła Armia Radziecka. W 2013 roku odnowiony zamek otwarto jako centrum konferencyjne.
Współczesna gospodarka Szczecinka jest zróżnicowana. Kluczową rolę odgrywa przemysł drzewny i meblarski. Rozwijają się również usługi i turystyka.
Miasto jest ważnym węzłem komunikacyjnym. Od 2019 roku funkcjonuje bezpłatna komunikacja miejska. Wdrażane są także nowoczesne systemy technologiczne.
Szczecinek oferuje bogate życie kulturalne i liczne wydarzenia. Działa tu muzeum, kino oraz instytucje kultury. Kontynuowane są także tradycje edukacyjne.
Największym atutem miasta jest jezioro Trzesiecko. Znajduje się tu m.in. wyciąg do nart wodnych oraz tramwaj wodny „Bayern”. Miasto oferuje także aquapark, ścieżki rowerowe i liczne atrakcje.
Szczecinek stoi przed wyzwaniami rozwojowymi, ale jego perspektywy są bardzo dobre. Kluczem będzie dalszy rozwój infrastruktury i wykorzystanie potencjału turystycznego.
