CZĘŚĆ HISTORYCZNA (do 1945 roku)
Geneza i budowa Hakenterrasse
Wały Chrobrego, znane przed 1945 rokiem jako Hakenterrasse, to jeden z najbardziej rozpoznawalnych i monumentalnych kompleksów architektoniczno-urbanistycznych w Szczecinie. Stanowią one wizytówkę miasta, tworząc imponującą sylwetkę nadodrzańską.
Decyzja o budowie tarasów zapadła na początku XX wieku i była zwieńczeniem dążeń do przekształcenia Szczecina w nowoczesną metropolię. Po likwidacji osiemnastowiecznych fortyfikacji w 1873 roku, tereny po dawnym Forcie Leopold, położone na wysokiej skarpie nad Odrą, czekały na nowe zagospodarowanie.
Kluczową postacią dla tego projektu był nadburmistrz Szczecina, Hermann Haken, urzędujący w latach 1878–1907. Dzięki jego zaangażowaniu, w 1901 roku podjęto decyzję o realizacji ambitnego projektu. Prace budowlane, prowadzone w latach 1902–1921, doprowadziły do powstania tarasu widokowego o długości około 500 metrów, wznoszącego się na wysokość 19 metrów nad poziomem Odry. Na cześć inicjatora, kompleks nazwano Hakenterrasse (Taras Hakena).
Architekt i styl architektoniczny
Głównym projektantem założenia był miejski radca budowlany, Wilhelm Meyer-Schwartau. Kompleks został zaprojektowany jako różnorodny stylowo, łącząc nowoczesność z tradycją. Centralna część ma charakter osiowej, symetrycznej kompozycji, podczas gdy flankujące ją budynki i park charakteryzują się swobodniejszym układem.
W architekturze dominują formy neorenesansowe (nawiązujące do renesansu niderlandzkiego) i neobarokowe, widoczne w budynkach z czerwonej cegły z kamiennymi detalami. Sam taras i centralnie położone muzeum reprezentują wczesny modernizm, z elewacjami obłożonymi piaskowcem.
Budynki i ich przeznaczenie
Na tarasach wzniesiono monumentalne gmachy publiczne, które miały świadczyć o potędze i znaczeniu miasta:
- Gmach Rejencji Szczecińskiej (1906–1912): Zaprojektowany przez Paula Kieschke, obecnie siedziba Zachodniopomorskiego Urzędu Wojewódzkiego.
- Muzeum Miejskie (Stadtmuseum Stettin, 1908–1913): Centralny budynek kompleksu, zaprojektowany przez Meyera-Schwartau. Mieścił zbiory archeologiczne, etnograficzne i artystyczne. Obecnie jest to Gmach Główny Muzeum Narodowego w Szczecinie.
- Zakład Ubezpieczeń Społecznych (1902–1905), proj. Emil Drews.
- Naczelna Dyrekcja Ceł (1918–1921), proj. K. Hinckledeyn i Osterwald. Obecnie połączone budynki stanowią siedzibę Politechniki Morskiej.
Znaczenie kulturowe i społeczne
Hakenterrasse szybko stały się sercem reprezentacyjnej części miasta i ulubionym miejscem spacerów mieszkańców niemieckiego Stettina. Organizowano tu ważne uroczystości i wydarzenia. Rzeźba „Walka Herkulesa z Centaurem” autorstwa Ludwiga Manzla, fontanna oraz dwie wieże stylizowane na latarnie morskie stanowiły o wyjątkowości tego miejsca.
Okres I i II wojny światowej
Kompleks przetrwał obie wojny światowe bez większych zniszczeń. Działania wojenne ominęły tę część miasta, dzięki czemu oryginalna substancja architektoniczna w dużej mierze została zachowana.
CZĘŚĆ POWOJENNA (po 1945 roku)
Przejęcie przez polską administrację i zmiana nazwy
Po zakończeniu II wojny światowej i przyznaniu Szczecina Polsce, Hakenterrasse stały się jednym z symboli „polonizacji” miasta. Już w lipcu 1945 roku, pierwszy polski prezydent Szczecina, Piotr Zaremba, nadał im nową nazwę – Wały Chrobrego. Miała ona symbolicznie nawiązywać do piastowskiej przeszłości i powrotu tych ziem do Polski. Istnieją poszlaki, że nazwa ta mogła być używana w polskich kręgach już przed wojną, m.in. przez prof. Zygmunta Wojciechowskiego.
Odbudowa i zmiany w architekturze
Choć zniszczenia wojenne były niewielkie, w okresie powojennym dokonano szeregu zmian, mających na celu adaptację kompleksu do nowych potrzeb i zatarcie niemieckiej przeszłości:
- W niszach przy fontannie umieszczono figury legendarnego żeglarza Jana z Kolna oraz pomorskiego korsarza Wyszaka.
- Herby miast pomorskich na murze oporowym zamieniono, wprowadzając polskie nazwy i dodając herb Gdyni.
- Część gmachu Muzeum zaadaptowano na potrzeby Teatru Współczesnego.
- Zmieniono zwieńczenia wieży muzeum i zlikwidowano narożne pawiloniki na dachu.
- Przy budynku Politechniki Morskiej dobudowano salę gimnastyczną.
Współczesne znaczenie i instytucje
Dziś Wały Chrobrego to jedno z najważniejszych miejsc na kulturalnej i turystycznej mapie Polski. Mieszczą się tu kluczowe instytucje:
- Muzeum Narodowe w Szczecinie
- Zachodniopomorski Urząd Wojewódzki
- Politechnika Morska
- Teatr Współczesny
Wały są miejscem organizacji największych imprez plenerowych w mieście, takich jak Dni Morza czy finał regat The Tall Ships Races.
Renowacje i modernizacje
Po 1989 roku przeprowadzono szereg prac renowacyjnych. Oczyszczono elewacje budynków i tarasów, przywracając im dawny blask. Odrestaurowano również tablicę dedykacyjną poświęconą Hermannowi Hakenowi, co jest symbolicznym gestem uznania dla niemieckiego dziedzictwa miasta. W 2024 roku na wieży Muzeum Narodowego otwarto nowoczesny taras widokowy.
Status jako atrakcja turystyczna
Wały Chrobrego, wpisane do rejestru zabytków w 1996 roku, są niekwestionowaną atrakcją turystyczną. Oferują niezapomniane widoki na Odrę, port i wyspę Łasztownię. Stanowią popularne miejsce spotkań, spacerów i rekreacji zarówno dla mieszkańców, jak i turystów, będąc żywym świadectwem skomplikowanej, lecz fascynującej historii Szczecina.
