Trzcińsko-Zdrój, malownicze miasteczko położone nad Jeziorem Miejskim w południowej części województwa zachodniopomorskiego, kryje w sobie fascynującą historię sięgającą ponad tysiąca lat. To miejsce, które niegdyś znane było jako Bad Schönfließ, przez wieki pełniło rolę ważnego ośrodka handlowego, a pod koniec XIX wieku stało się jednym z najbardziej cenionych uzdrowisk w regionie. Jego dzieje to opowieść o przemianach politycznych, rozwoju gospodarczym i niezwykłym dziedzictwie kulturowym, które przetrwało do naszych czasów.
Początek osadnictwa i średniowieczne korzenie
Historia Trzcińska-Zdroju rozpoczyna się w X wieku, kiedy na brzegu jeziora powstała słowiańska osada. Tereny te zostały włączone do państwa Mieszka I i pozostawały w jego zależności do początków XI wieku. W okresie rozbicia dzielnicowego Polski region znajdował się pod wpływem książąt pomorskich, jednak w połowie XIII wieku, w wyniku osłabienia państwa polskiego, miejscowość przejęli margrabiowie brandenburscy, włączając ją do Nowej Marchii.
Najstarsza pisemna wzmianka o Trzcińsku pochodzi z 1248 roku i wymienia je pod nazwą Sconenvlete jako wieś należącą do klasztoru cysterek. Nazwa ewoluowała przez stulecia, przyjmując formy Schowenfliet (1281), Schonevliet (1338), by ostatecznie ustabilizować się jako Schönfliess.
W latach 1373–1402 miasto wraz z Nową Marchią należało do Korony Czeskiej pod panowaniem dynastii Luksemburgów. Istniały plany ponownego włączenia tych ziem do Polski, jednak w 1402 roku region został sprzedany zakonowi krzyżackiemu, którego panowanie trwało do 1454 roku.
Nadanie praw miejskich i rozkwit średniowieczny
Trzcińsko-Zdrój uzyskało prawa miejskie w drugiej połowie XIII wieku, a za przybliżoną datę tego wydarzenia przyjmuje się rok 1281. W dokumencie z tego roku margrabiowie potwierdzili nadane przywileje, w tym prawo do wyboru wójta, posiadania ziemi i budowy domów. W 1320 roku wykształciła się rada miejska, a dwadzieścia lat później miasto uzyskało prawo do sądownictwa wyższego.
W XIV wieku Trzcińsko otrzymało kolejne przywileje, takie jak wolny targ i zwolnienie z ceł na terenie Nowej Marchii. W centrum miasta wzniesiono dom kupiecki, który z czasem przekształcono w ratusz – budowlę, która przetrwała do naszych czasów i jest uważana za jeden z najstarszych i najlepiej zachowanych ratuszów w Polsce.
Aby zapewnić bezpieczeństwo mieszkańcom, w XIV wieku miasto otoczono potężnymi murami obronnymi z kamienia polnego. Te imponujące fortyfikacje, z pierwotnej długości 1697 metrów, zachowały się w 92% (1564 metry) i stanowią dziś jedną z największych atrakcji turystycznych. Mury osiągały do 9 metrów wysokości i 1,2 metra grubości, a w ich ciągu znajdowały się baszty – w tym zachowane do dziś Bociania, Prochowa i Lodowa – oraz trzy bramy, z których dwie przetrwały: Brama Myśliborska i Brama Chojeńska.
Okres średniowiecza nie był jednak wolny od konfliktów. W 1433 roku miasto zostało zniszczone i spalone podczas wojen husyckich, co stanowiło poważny cios dla jego rozwoju.
Reformacja i zniszczenia wojenne
W 1538 roku margrabia Jan z Kostrzyna wprowadził w mieście nauki reformacji protestanckiej, co na trwałe zmieniło charakter religijny społeczności. XVII wiek przyniósł kolejne zniszczenia, tym razem w wyniku wojny trzydziestoletniej (1618–1648). Schönfliess było okupowane przez wojska cesarskie w 1627 roku i szwedzkie w 1630 roku, a w 1634 roku zostało spalone przez oddziały Wallensteina.
Pomimo tych dramatycznych wydarzeń miasto zdołało się odbudować. Znaczący wzrost gospodarczy nastąpił w XVIII wieku, kiedy rozwijały się warsztaty rzemieślnicze, a lokalna gospodarka przynosiła coraz większe zyski. Populacja miasta wzrosła do około 1000 mieszkańców zamieszkujących 248 domów. Wznoszono również nowe budynki użyteczności publicznej, w tym szkołę.
Rozwój w XIX wieku
Po wojnach napoleońskich i reformach Steina i Hardenberga Trzcińsko-Zdrój, jako część Królestwa Prus (od 1701 roku), zostało włączone do powiatu Königsberg/Neumark (Chojna) w Prowincji Brandenburgia. W XIX wieku nastąpił dalszy rozwój infrastruktury. Po 1845 roku wybudowano szosę łączącą miasto z Chojną i Myśliborzem, a 8 stycznia 1899 roku uruchomiono linię kolejową relacji Godków – Trzcińsko – Pyrzyce.
W latach 1800–1895 liczba ludności wzrosła o 1151 osób. W mieście funkcjonowała również społeczność żydowska, posiadająca własną synagogę i cmentarz. W 1871 roku miasto, wraz z całymi Prusami, stało się częścią zjednoczonego Cesarstwa Niemieckiego.
Odkrycie leczniczej borowiny – narodziny uzdrowiska
Przełomowym momentem w historii miasta było odkrycie w 1895 roku przez miejscowego lekarza dr. Badinga bogatych złóż leczniczej borowiny na bagnistym terenie zwanym „Faules Bruch”, dwa kilometry na południe od miasta. Analiza chemiczna przeprowadzona w Szczecinie potwierdziła jej wyjątkowe właściwości. Stwierdzono wysoką zawartość kwasu humusowego (42,29%), wapnia (23,52%), tlenku żelaza (1,24%) i kwasu siarkowego (1,32%), a także magnezu, potasu i innych cennych związków.
Pierwsze kąpiele borowinowe zaczęto stosować w miejscowym szpitalu 9 października 1897 roku. Sukces terapii był tak znaczący, że władze zdecydowały się na budowę dedykowanego domu zdrojowego (Kurhaus). Został on wzniesiony w 1898 roku na malowniczym półwyspie Jeziora Miejskiego, zwanym Kirschwall.
Złoty wiek Bad Schönfließ
W 1907 roku miasto oficjalnie uzyskało prawo do używania predykatu „Bad” (Zdrój), zmieniając nazwę na Bad Schönfließ. Było to jedyne miasto w Nowej Marchii posiadające taki status. Uzdrowisko szybko zyskało renomę, a jego złoty okres przypadł na lata 20. i 30. XX wieku.
Kurort przyciągał pacjentów z całych Niemiec, zwłaszcza z Berlina, oferując leczenie schorzeń takich jak reumatyzm, dna moczanowa, dolegliwości kobiece, paraliże i nerwobóle. Prasa niemiecka rozpisywała się o cudownych uzdrowieniach, a pacjenci, którzy przybywali na wózkach inwalidzkich, często opuszczali kurort o własnych siłach.
Dziedzictwo architektoniczne
Trzcińsko-Zdrój do dziś zachowało wiele ze swojego historycznego charakteru, w tym średniowieczny układ urbanistyczny. Oprócz murów obronnych i ratusza szczególną uwagę zasługuje Kościół Matki Bożej Nieustającej Pomocy – wczesnogotycka świątynia z XIII wieku, zbudowana z granitowych ciosów. Pierwotnie jednonawowa, w XV wieku została przebudowana na trzynawową bazylikę. We wnętrzu znajdują się m.in. neogotycka ambona z 1894 roku i barokowa płyta nagrobna z 1650 roku.
II wojna światowa i koniec epoki niemieckiej
W momencie wybuchu II wojny światowej Bad Schönfließ liczyło 2659 mieszkańców i było częścią Niemiec. Wojna spowodowała wyludnienie kurortu, jednak jego działalność była kontynuowana aż do końca konfliktu. W przeciwieństwie do wielu innych miast regionu Trzcińsko-Zdrój zostało w dużej mierze oszczędzone. Zniszczenia objęły jedynie około 20% zabudowy.
W 1945 roku, w wyniku postanowień konferencji poczdamskiej, miasto zostało przyłączone do Polski. Niemiecka ludność została wysiedlona, a na jej miejsce przybyli polscy osadnicy. Miastu nadano nową nazwę – Trzcińsko-Zdrój.
Działalność uzdrowiska została zakończona w 1948 roku. Wyposażenie domu zdrojowego wywieziono do Połczyna-Zdroju, a budynek przekształcono w Dom Pomocy Społecznej.
