Pomorze Zachodnie to prawdziwe zagłębie architektury gotyckiej, a jej najbardziej charakterystyczną odmianą jest tutaj gotyk ceglany. Styl ten, rozwijający się w krajach basenu Morza Bałtyckiego, był nierozerwalnie związany z potęgą Związku Hanzeatyckiego – gospodarczej siły, która kształtowała miasta regionu. Z uwagi na ograniczoną dostępność kamienia to właśnie cegła stała się podstawowym budulcem, nadając tutejszym kościołom unikalny, surowy i jednocześnie majestatyczny charakter.
Cechy pomorskiego gotyku ceglanego
Zanim przyjrzymy się konkretnym przykładom, warto poznać kilka cech wspólnych, które definiują gotyckie świątynie Pomorza Zachodniego.
Materiał: Jak sama nazwa wskazuje, dominuje cegła. To ona determinowała techniki konstrukcyjne, gdzie kluczową rolę odgrywały potężne mury i masywne filary.
Forma i dekoracja: Charakterystyczne są potężne, strzeliste wieże, często usytuowane na głównej osi budowli. Zamiast typowych dla gotyku kamiennego bazylik częściej spotykamy tu kościoły halowe. Dekoracje tworzono głównie za pomocą cegły, stosując blendy (ślepe, tynkowane wnęki), glazurowane cegły dla uzyskania kontrastu kolorystycznego oraz misterne, ażurowe szczyty wieńczone sterczynami.
Układ: Wiele mniejszych, wiejskich kościołów to budowle salowe (jednonawowe), bez wydzielonego prezbiterium, z wieżą od zachodu. Większe świątynie miejskie przybierały bardziej złożone formy.
Perły gotyku: najważniejsze świątynie regionu
Choć w regionie znajdziemy dziesiątki gotyckich kościołów, trzy z nich wyróżniają się skalą, historią i rangą artystyczną. Wszystkie znajdują się na Europejskim Szlaku Gotyku Ceglanego.
Szczecin – Bazylika Archikatedralna św. Jakuba
To bez wątpienia jeden z najważniejszych zabytków Szczecina i całego Pomorza. Jej historia sięga 1187 roku. Przez wieki świątynia była wielokrotnie przebudowywana, ewoluując z trójnawowej bazyliki w potężny kościół halowy. Tragiczny los spotkał ją podczas II wojny światowej, kiedy alianckie naloty w 1944 roku doprowadziły do zniszczenia dachu, hełmu wieży i wypalenia wnętrza.
Odbudowa, prowadzona w latach 70. XX wieku, a następnie na początku XXI wieku, przywróciła katedrze jej historyczną sylwetkę. Dziś jej wieża, mierząca 110,18 metra, jest drugą co do wysokości budowlą sakralną w Polsce. Wnętrze kryje fascynującą mieszankę ocalałych zabytków (m.in. gotyckie tryptyki) i sztuki współczesnej. Warto zwrócić uwagę na bogato zdobioną ścianę południową, dzieło przypisywane słynnemu architektowi Hinrichowi Brunsbergowi, oraz na monumentalne organy z 2008 roku.
Stargard – Kolegiata NMP Królowej Świata
Często nazywana majstersztykiem gotyku ceglanego, stargardzka kolegiata jest zabytkiem o najwyższej randze, wpisanym na listę Pomników Historii. Jej budowę rozpoczęto w 1292 roku. Podobnie jak katedra w Szczecinie, przeszła ona ewolucję od formy halowej do bazylikowej. Za jej spektakularny kształt z wieńcem kaplic wokół prezbiterium odpowiada wspomniany już mistrz Henryk Brunsberg.
Największe wrażenie robią jej wymiary. Nawa główna o wysokości sięgającej ok. 30,5–32,5 metra czyni ją najwyżej sklepionym kościołem w Polsce. Charakterystyczna jest też fasada z dwiema wieżami, z których w pełni ukończono tylko północną (83,5 m). Kościół, wielokrotnie niszczony przez pożary (1635) i działania wojenne (1945), był pieczołowicie odbudowywany. W jego wnętrzu zachowały się fragmenty średniowiecznych polichromii oraz barokowe ołtarz i ambona.
Kamień Pomorski – Konkatedra św. Jana Chrzciciela
Świątynia w Kamieniu Pomorskim to unikalne połączenie stylu romańskiego i gotyckiego. Jej budowę rozpoczęto w 1176 roku, po przeniesieniu siedziby biskupstwa z zagrożonego najazdami Wolina. Wzniesiona na planie krzyża łacińskiego, zachowała romańskie prezbiterium i transept, podczas gdy korpus nawowy i wieża powstały już w duchu gotyku.
Największym skarbem i unikatowym elementem kompleksu katedralnego jest wirydarz – wewnętrzny dziedziniec otoczony krużgankami, jedyny taki przy katedrze w Polsce. Powstały na przełomie XIII i XIV wieku, miał służyć kontemplacji i modlitwie. Dziś, porośnięty zielenią, stanowi magiczny zakątek ciszy. Katedra słynie również ze wspaniałych barokowych organów z 1672 roku, na których co roku odbywa się Międzynarodowy Festiwal Muzyki Organowej i Kameralnej. Cały zespół katedralny został uznany za Pomnik Historii.
Odbudowa i ochrona gotyckiego dziedzictwa
Historia gotyckich świątyń Pomorza Zachodniego to nie tylko opowieść o średniowiecznej potędze, lecz także o zniszczeniach i trudzie odbudowy. Wiele mniejszych, wiejskich kościołów, często budowanych z kamienia polnego i cegły, popadło w ruinę po II wojnie światowej. Przykładem mogą być kościoły w Bobolinie czy Stobnie, które odbudowano dopiero w latach 80. XX wieku, niestety czasem z utratą oryginalnych elementów, takich jak gotyckie sklepienia.
Z drugiej strony jesteśmy świadkami imponujących projektów renowacyjnych. Niedawno zakończyła się kompleksowa renowacja kolegiaty w Stargardzie. Projekt trwał ponad trzy lata i kosztował ponad 20 milionów złotych, w dużej mierze sfinansowanych z funduszy unijnych. Prace objęły renowację fasad, konserwację malowideł we wnętrzu oraz iluminację budowli. To dowód na to, jak wielką wagę przykłada się dziś do ochrony tego bezcennego dziedzictwa.
Gotyckie świątynie Pomorza Zachodniego to znacznie więcej niż tylko zabytki. To ceglane olbrzymy, które opowiadają historię regionu – o wierze, bogactwie, wojnach i odrodzeniu. Od monumentalnych katedr w Szczecinie, Stargardzie i Kamieniu Pomorskim po skromne kościółki rozsiane po wsiach – tworzą one niepowtarzalny krajobraz kulturowy. Zachęcamy do wyruszenia ich szlakiem, by na własne oczy zobaczyć potęgę gotyku ceglanego i poczuć ducha minionych wieków, który wciąż jest obecny w ich potężnych murach.
