Przez niemal sto lat, od 1849 do 1944 roku, przy dzisiejszym Placu Żołnierza Polskiego w Szczecinie stał okazały gmach Teatru Miejskiego – budowla, która przez dziesięciolecia stanowiła serce kulturalnego życia miasta. Jego historia to fascynująca opowieść o ambicjach, artystycznym rozkwicie i tragicznym końcu, który do dziś budzi kontrowersje.
Narodziny sceny
Zanim powstał Teatr Miejski, życie teatralne w Szczecinie opierało się głównie na działalności grup wędrownych i scen amatorskich. Istniała scena przy Domu Żeglarza, a kupcy prowadzili niewielki teatr w zabudowaniach przy Dziedzińcu Loitzów, funkcjonujący od 1792 roku jako „Comedienhaus”. Jednak rosnące miasto potrzebowało reprezentacyjnej, stałej sceny.
Inicjatywa wyszła od szczecińskiego stowarzyszenia kupców, które posiadało królewską koncesję na prowadzenie teatru. W 1844 roku magistrat zwrócił się do nich z prośbą o rozważenie budowy nowego obiektu. Formalna decyzja zapadła 3 kwietnia 1846 roku. Na lokalizację wybrano prestiżowy „Biały Plac Parad”, służący wcześniej jako plac ćwiczeń wojskowych – dzisiejszy Plac Żołnierza Polskiego.
Projekt powierzono wybitnemu niemieckiemu architektowi Carlowi Ferdinandowi Langhansowi, specjaliście od budowli teatralnych. Budowę rozpoczęto w 1846 roku pod kierunkiem mistrza budowlanego Degnera. Proces napotkał jednak poważne trudności – budynek wznoszono na niestabilnym gruncie dawnej, głębokiej na 20 metrów fosy, co wymagało specjalnego wzmocnienia fundamentów.
Po trzech latach prac, 21 października 1849 roku, Teatr Miejski został uroczyście otwarty. Na inaugurację wystawiono tragedię Johanna Wolfganga von Goethego „Egmont”. Całkowity koszt budowy zamknął się w kwocie 107 789 marek, 17 srebrnych groszy i 5 fenigów – suma jak na owe czasy imponująca.
Architektoniczny klejnot
Pierwotny budynek projektu Langhansa charakteryzował się efektowną, klasycystyczną fasadą i nowoczesnym wnętrzem. Wyposażono go w zaawansowane jak na tamte czasy rozwiązania techniczne, takie jak scena obrotowa i zapadnia, co pozwalało na realizację skomplikowanych widowisk.
Wysokie koszty utrzymania sprawiły, że Stowarzyszenie Kupieckie zdecydowało się sprzedać budynek miastu za 120 000 marek. Przejęcie gmachu przez władze miejskie około 1892 roku otworzyło drogę do jego modernizacji i rozbudowy.
Najbardziej znacząca przebudowa miała miejsce w 1899 roku według projektu architekta Franza Schwechtena. Dobudowano wówczas monumentalny westybul z charakterystycznymi wieżyczkami, który stał się nowym, rozpoznawalnym elementem fasady. Rozbudowano także część zakulisową.
Kolejne modernizacje następowały regularnie: w latach 1905–1906 dobudowano pomieszczenia magazynowe i biurowe, w latach 1924–1925 od strony północnej powstały pomieszczenia restauracyjne, w 1929 roku zmodernizowano biura i garderoby, a w 1937 roku przeprowadzono ostatni remont. Dzięki tym inwestycjom Teatr Miejski stał się jednym z najnowocześniejszych i najbardziej okazałych budynków publicznych w regionie.
Złote lata kultury
Po przejęciu przez miasto i gruntownym remoncie na przełomie wieków Teatr Miejski systematycznie podnosił swój poziom artystyczny. Stał się sceną, na której wystawiano widowiska na bardzo wysokim poziomie, przyciągając gwiazdy wielkiego formatu z Niemiec i całej Europy.
Repertuar był niezwykle zróżnicowany i obejmował dramaty, opery, operetki oraz koncerty. Rocznie na deski teatru trafiało około 12 premier operowych i ponad sto innych sztuk, a widownia niemal zawsze była zapełniona. Teatr był niekwestionowanym centrum życia towarzyskiego i kulturalnego Szczecina, miejscem spotkań elity i symbolem miejskiego prestiżu.
Okres po I wojnie światowej oraz Wielki Kryzys postawiły teatr w trudnej sytuacji finansowej. Ratunkiem okazała się zmiana repertuaru na lżejszy i bardziej rozrywkowy, co zapewniło masowy napływ publiczności i pozwoliło przetrwać trudne czasy. Teatr pozostał miejscem, gdzie spotykało się całe miasto.
Wojna i zniszczenie
Rozwój teatru został brutalnie przerwany przez wybuch II wojny światowej. Jego działalność zawieszono w 1939 roku. Gmach przetrwał większość wojny w nienaruszonym stanie, jednak jego los odmienił się podczas alianckiego nalotu dywanowego w nocy z 16 na 17 sierpnia 1944 roku. Bomby zapalające uszkodziły górne partie budynku, a wnętrze zostało częściowo wypalone.
Mimo zniszczeń podstawowa konstrukcja gmachu pozostała stabilna. Ekspertyzy wykonane po wojnie jednoznacznie stwierdzały, że budynek nadawał się do odbudowy. Szczecińska Dyrekcja Odbudowy przygotowała nawet gotowy projekt rekonstrukcji.
Kontrowersyjna decyzja
W 1945 roku zrujnowany teatr został przejęty przez polską administrację. Mimo istnienia projektu odbudowy zgoda na rekonstrukcję nigdy nie nadeszła. Pierwszy polski prezydent Szczecina, Piotr Zaremba, podjął kontrowersyjną decyzję o wyburzeniu gmachu. Oficjalnym argumentem była chęć otwarcia osi widokowej na Odrę, którą teatr miał rzekomo zasłaniać. Decyzji towarzyszyła negatywna kampania w lokalnej prasie, przygotowująca opinię publiczną na likwidację „niemieckiego” obiektu.
Ostatecznie w 1954 roku gmach Teatru Miejskiego został rozebrany. W ten sposób Szczecin bezpowrotnie stracił jeden ze swoich najcenniejszych zabytków architektury i symbol blisko stuletniej historii kulturalnej.
Pamięć i pustka
Plac po teatrze przez ponad dwie dekady pozostawał pusty. Dopiero w 1978 roku przecięła go nowo budowana Trasa Zamkowa. W latach 1990–2013 w miejscu dawnego teatru stał Maszt Maciejewicza, upamiętniający kapitana żeglugi wielkiej Konstantego Maciejewicza.
Historia Teatru Miejskiego w Szczecinie to opowieść o tym, jak kultura może kształtować tożsamość miasta, ale także o tym, jak łatwo można stracić bezcenne dziedzictwo. Dziś, gdy patrzymy na puste miejsce po tym wspaniałym gmachu, możemy tylko wyobrażać sobie, jak wyglądałby Szczecin, gdyby ta architektoniczna perła przetrwała do naszych czasów.
