Dębno, znane przez wieki pod niemiecką nazwą Neudamm, to miasto o niezwykle bogatej i fascynującej historii. Położone w sercu dawnej Nowej Marchii, przez stulecia było świadkiem burzliwych przemian politycznych, kulturowych i gospodarczych. Od skromnych początków jako słowiańska osada, przez dynamiczny rozwój pod rządami brandenburskimi i pruskimi, aż po dramatyczny koniec epoki niemieckiej w 1945 roku – historia tego miejsca stanowi fascynujące świadectwo losów całego regionu.
Średniowieczne początki
Tereny dzisiejszego Dębna były zasiedlone już w epoce paleolitu, jednak wyraźne ślady osadnictwa słowiańskiego datuje się na okres od VII do X wieku. W dorzeczu Warty i Odry rozwijały się wówczas grody i osady otwarte, zamieszkiwane prawdopodobnie przez plemiona Lubuszan lub Pyrzyczan. W X wieku obszar ten znalazł się w granicach kształtującego się państwa polskiego pod wodzą Mieszka I.
Przełomowym momentem w historii osady był rok 1232, kiedy to książę wielkopolski Władysław Odonic nadał zakonowi templariuszy wieś Chwarszczany wraz z rozległymi terenami między Odrą, Wartą i Myślą. Na tym obszarze znajdowała się słowiańska osada Dębowa Góra, która dała początek przyszłemu miastu. Pierwsza pisemna wzmianka o miejscowości, pod nazwą „Damme”, pochodzi z dokumentu templariuszy z 31 grudnia 1262 roku.
Po kasacie zakonu templariuszy w 1312 roku ich dobra zostały przejęte przez margrabiów brandenburskich, a następnie przekazane joannitom. W kolejnych dekadach region przechodził pod różne panowania – w 1373 roku stał się częścią Korony Czeskiej, a w 1402 roku Luksemburgowie sprzedali Nową Marchię zakonowi krzyżackiemu. W 1433 roku, podczas wyprawy polsko-czeskiej, Dębno wraz z kościołem zostało spalone. Ostatecznie w 1455 roku Nowa Marchia przeszła pod panowanie Hohenzollernów.
Rozwój w okresie nowożytnym
Okres panowania Hohenzollernów zapoczątkował nową erę w rozwoju Dębna. Przyjmuje się, że prawa miejskie zostały nadane w 1570 roku – data ta pochodzi z dokumentu odnalezionego w wieży ratuszowej. Znaczący wkład w rozwój miasta, już pod nazwą Neudamm, miała żona margrabiego Jana – Katarzyna Brunszwicka.
W XVI wieku, w wyniku prześladowań religijnych w Niderlandach, w mieście osiedliła się grupa sukienników. Ich przybycie stało się impulsem do rozwoju przemysłu tekstylnego, który przyniósł miastu bogactwo. W tym okresie powstały także szkoła, szpital oraz plebania. W 1552 roku zbudowano papiernię – najstarszą w całej Nowej Marchii – a w 1568 roku Krzysztof Runge Starszy założył drukarnię.
Miasto, choć nie posiadało murów obronnych, było chronione przez wały ziemne, fosę oraz drewnianą palisadę z trzema bramami: Kostrzyńską, Papierniczą i Oborzańską. Wojna trzydziestoletnia (1618–1648) przyniosła zniszczenia oraz spadek liczby ludności o blisko 30%. Po 1685 roku w mieście osiedlili się hugenoci – francuscy protestanci uciekający przed prześladowaniami.
Kolejną katastrofą był wielki pożar w 1716 roku, który strawił całe miasto wraz z ratuszem. Dzięki wsparciu państwa Neudamm zostało jednak szybko odbudowane. Przełomowym momentem było nadanie miastu przez króla pruskiego Fryderyka Wilhelma I w 1731 roku pełnych praw miejskich oraz prawa do samorządu.
Industrializacja i okres pruski
Pod koniec XIX wieku miasto weszło w fazę dynamicznej industrializacji i modernizacji. W ramach państwa pruskiego Neudamm podlegało licznym reformom administracyjnym, które integrowały je z pruskim systemem prawnym. Do 1945 roku miasto należało do powiatu Königsberg Neumark (Chojna).
W XIX wieku nastąpił gwałtowny rozwój infrastruktury: zbudowano nowe drogi, w 1882 roku uruchomiono połączenie kolejowe ze Stargardem, wprowadzono gazowe oświetlenie ulic, założono kasę oszczędności, szkołę ogólnokształcącą oraz remizę strażacką. Rozwijał się przemysł, zwłaszcza włókienniczy. Od 1880 roku powstało kilka fabryk kapeluszy filcowych, których produkty zdobyły uznanie na rynkach międzynarodowych.
Na początku XX wieku Neudamm było prężnym ośrodkiem przemysłowym. Działały tu fabryki rękawiczek, pieców, części maszyn i silników, browar, tartaki, garbarnia, fabryka cygar oraz znane na całym świecie zakłady poligraficzne i wydawnicze J. Neumann. Rozwój gospodarczy przyciągał nowych mieszkańców – populacja miasta wzrosła z 3380 osób w 1875 roku do 7493 w 1939 roku.
Okres międzywojenny i koniec epoki niemieckiej
Po I wojnie światowej Neudamm, w okresie międzywojennym, stało się atrakcyjnym ośrodkiem wypoczynkowym. Położenie wśród lasów i jezior oraz korzystny mikroklimat przyciągały turystów, dla których przygotowano leśne aleje, kawiarnie i sklepy. W latach 30. XX wieku w mieście mieściło się kilka urzędów administracji państwowej, a gospodarka opierała się na dobrze prosperującym przemyśle odzieżowym, tekstylnym i poligraficznym.
Wojna zakończyła wielowiekową niemiecką historię miasta. 15 maja 1945 roku Neudamm zostało oficjalnie przejęte przez administrację polską i znalazło się w granicach Polski. W lipcu tego samego roku przeniesiono tu z Chojny siedzibę powiatu. Miastu nadano tymczasową nazwę „Nowy Dąb”, którą w 1946 roku oficjalnie zmieniono na „Dębno”. Niemiecka ludność została wysiedlona, a jej miejsce zajęli polscy osadnicy.
Historia Dębna do 1945 roku to opowieść o mieście na pograniczu kultur i wpływów, które z małej słowiańskiej osady przekształciło się w ważny ośrodek rzemieślniczy i przemysłowy Nowej Marchii. Jego losy, naznaczone zarówno okresami prosperity, jak i kataklizmami, stanowią cenne świadectwo historycznych przemian, jakie zaszły w tej części Europy.
