Przez ponad wiek Kołobrzeg był jedną z najpiękniejszych pereł Bałtyku – kurortem o międzynarodowej sławie, który przyciągał tysiące kuracjuszy z całej Europy. Eleganckie sanatoria, promenady pełne życia, nowoczesne łaźnie morskie oraz lecznicze właściwości solanki uczyniły z tego miasta symbol zdrowia i luksusu. Jednak marzec 1945 roku bezpowrotnie zakończył tę złotą erę – w wyniku krwawej bitwy niemal 90% miasta legło w gruzach.
Od twierdzy do uzdrowiska – początki kurortu
Historia Kołobrzegu jako miejsca leczniczego sięga początku XIX wieku, kiedy w Europie zaczęto doceniać terapeutyczne właściwości kąpieli morskich. Za symbolicznego pierwszego kuracjusza uznaje się Hansa Heinricha von Helda, pruskiego radcę celnego, który w 1802 roku, odbywając karę aresztu w tutejszej twierdzy, korzystał z kąpieli w morzu. W wydanej później książeczce opisał ich zbawienny wpływ na swoje zdrowie, pisząc: „Jestem przekonany, że zdrowie zawdzięczam falom Morza Bałtyckiego”.
Już w 1803 roku otwarto pierwszy, działający sezonowo, zakład kąpieli morskich u ujścia Parsęty. W 1830 roku mistrz murarski Gottlieb Keutel założył pierwszy zakład kąpieli solankowych, wykorzystując bogate złoża solanki, z których miasto słynęło od średniowiecza. Działalność tę sprofesjonalizował dr Moses Behrend, lekarz balneolog, który wprowadził naukowe podejście do leczenia za pomocą kąpieli solankowych oraz podgrzewanej wody morskiej.
Rozwój uzdrowiska był jednak znacznie hamowany przez militarny charakter miasta. Status twierdzy ograniczał rozbudowę infrastruktury cywilnej i turystycznej. Mimo to w 1859 roku doprowadzono do Kołobrzegu linię kolejową, co znacząco ułatwiło dostęp do miasta.
Przełom 1872 roku – likwidacja twierdzy i eksplozja rozwoju
Decyzja cesarza Wilhelma I o zniesieniu statusu twierdzy Kołobrzegu w 1872 roku była absolutnym punktem zwrotnym. Uwolnione tereny poforteczne stały się polem bezprecedensowej ekspansji urbanistycznej, ukierunkowanej na stworzenie nowoczesnego kurortu. Miasto zrzuciło militarny gorset i w pełni otworzyło się na turystykę.
Wzdłuż wybrzeża, w oddaleniu od historycznego centrum, zaczęła powstawać planowa dzielnica uzdrowiskowa. Charakteryzowała się ona parkowym układem, z budynkami harmonijnie wkomponowanymi w zieleń. Główną osią stała się Parkstrasse (dzisiejsza ul. Rodziewiczówny), od której odchodziły ulice prowadzące do reprezentacyjnych, pałacowych obiektów sanatoryjnych.
Najbardziej imponującym obiektem był Pałac Nadbrzeżny (Strandschloß), oddany do użytku w 1899 roku. Zbudowany w stylu renesansu niemieckiego, posiadał salę mogącą pomieścić 1000 osób i stał się symbolem prestiżu kurortu. Centrum życia towarzyskiego stanowił Dom Towarzyski (Kurhaus), w którym po 1904 roku zainstalowano 40 kabin do kąpieli leczniczych wykorzystujących źródło solanki „Cecylia”.
Wokół głównych obiektów powstały liczne pensjonaty, hotele oraz zakłady przyrodolecznicze. Utworzono także Ogród Różany (Rosengarten), Plac Porannych Koncertów z fontanną oraz bindaz – aleję spacerową porośniętą pnączami.
Złoty wiek kurortu – międzynarodowa sława
Kołobrzeg oferował kompleksową gamę zabiegów opartych na trzech filarach: klimacie, solance i borowinie. Oprócz kąpieli morskich i solankowych, od 1882 roku stosowano okłady z lokalnej borowiny (torfu leczniczego), cenionej za właściwości przeciwzapalne i regeneracyjne. Kuracje miały leczyć m.in. reumatyzm oraz choroby układu oddechowego i krążenia.
Plaża była przede wszystkim miejscem życia towarzyskiego, spacerów i gier. Opalanie nie należało do popularnych form wypoczynku. Układano drewniane chodniki, a do siedzenia służyły ławki oraz – od 1883 roku – pierwsze kosze plażowe. Obowiązywały surowe normy obyczajowe: istniały wydzielone kąpieliska dla pań, panów oraz rodzin. Stroje kąpielowe zakrywały niemal całe ciało; dopiero po I wojnie światowej zaczęły stawać się bardziej skąpe.
Na początku XX wieku Kołobrzeg był już kurortem o międzynarodowej renomie, konkurującym z innymi nadbałtyckimi uzdrowiskami, takimi jak Sopot czy Świnoujście. W 1911 roku, podczas V Międzynarodowego Kongresu Lecznictwa Morskiego, miastu oficjalnie przyznano rangę uzdrowiska pierwszej kategorii. W 1913 roku Kołobrzeg odwiedziło blisko 30 000 gości. W 1938 roku, jako „Perła Bałtyku”, znalazł się w ścisłej czołówce 125 niemieckich uzdrowisk.
Koniec złotej ery – zniszczenie w 1945 roku
Dynamiczny rozwój uzdrowiska został brutalnie przerwany przez wybuch I wojny światowej. Kołobrzeg ponownie przyjął funkcję militarną – miasto przekształcono w wielki szpital wojskowy, a obiekty sanatoryjne służyły rannym żołnierzom. W okresie międzywojennym kurort odzyskał część dawnej świetności, jednak rosnące w siłę wpływy nazistowskie stopniowo zmieniały jego charakter.
W listopadzie 1944 roku Hitler ponownie ogłosił Kołobrzeg twierdzą („Festung Kolberg”). Miasto zostało przygotowane do obrony, a jego los przypieczętowany. W marcu 1945 roku rozegrała się bitwa o Kołobrzeg, w której oddziały 1. Armii Wojska Polskiego oraz wojsk radzieckich toczyły ciężkie, uliczne walki z niemieckimi obrońcami.
Skutki bitwy były katastrofalne. W wyniku intensywnych walk, ostrzału artyleryjskiego i bombardowań zniszczeniu uległo od 85% do 90% zabudowy miasta. Dzielnica uzdrowiskowa, wraz ze swymi wspaniałymi sanatoriami, hotelami i parkami, legła w gruzach. Dzieła zniszczenia dopełniły pożary oraz systematyczny rabunek ocalałego mienia przez wkraczające wojska radzieckie, które demontowały i wywoziły całe wyposażenie fabryk, a nawet fragmenty linii kolejowych.
Pałac Nadbrzeżny, symbol prestiżu przedwojennego kurortu, został całkowicie zniszczony. Na jego miejscu stoi dziś sanatorium „Bałtyk”. Przedwojenny Kołobrzeg jako kurort przestał istnieć, pozostawiając jedynie fundamenty pod przyszłą, powojenną odbudowę.
Dziedzictwo, które przetrwało w pamięci
Historia Kołobrzegu jako uzdrowiska do 1945 roku stanowi fascynujący przykład ewolucji od zmilitaryzowanego miasta do tętniącego życiem, eleganckiego kurortu o europejskiej renomie. Dzięki unikalnym zasobom naturalnym, strategicznym decyzjom o likwidacji twierdzy oraz ogromnym inwestycjom w infrastrukturę miasto na kilkadziesiąt lat stało się jednym z najważniejszych centrów lecznictwa i wypoczynku nad Bałtykiem.
Jego złoty wiek został jednak bezpowrotnie zakończony przez kataklizm II wojny światowej, który obrócił w ruinę niemal całe materialne dziedzictwo „Perły Bałtyku”. Dzisiejszy Kołobrzeg, odbudowany po wojnie, kontynuuje tradycje uzdrowiskowe, lecz przedwojenna elegancja i architektoniczne piękno pozostały już tylko na starych fotografiach i w opowieściach.
Pamięć o tamtym Kołobrzegu przypomina, jak kruche potrafią być osiągnięcia cywilizacji w obliczu wojny, ale także jak silna jest ludzka determinacja do odbudowy i kontynuowania tradycji.
