W samym sercu Koszalina, zaledwie kilka kroków od Rynku Staromiejskiego, wznosi się monumentalna świątynia, która od ponad 700 lat stanowi duchowe i architektoniczne centrum miasta. Katedra Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny to nie tylko najważniejszy zabytek Koszalina, ale także żywe świadectwo złożonej, wielokulturowej historii Pomorza Zachodniego.
Historia budowy i wczesne lata
Budowę kościoła, który pierwotnie pełnił funkcję miejskiej fary, datuje się na lata 1300-1333. Proces wznoszenia tej monumentalnej świątyni trwał około 30 lat, a materiałem budowlanym była czerwona cegła, która prawdopodobnie pochodziła z tych samych cegielni, z których wznoszono mury obronne miasta około 1310 roku. Fundusze na budowę pochodziły od wspólnoty wiernych, pielgrzymów oraz Rady Miejskiej, a datki zbierały również siostry cysterki, co częściowo wiązało się z kultem cudownego obrazu Matki Bożej na Górze Chełmskiej.
Świątynia została wzniesiona w stylu gotyckim, charakterystycznym dla miast pomorskich. Jej surowa, pozbawiona nadmiernych zdobień bryła jest typowa dla architektury sakralnej regionu Morza Bałtyckiego. Jako orientowana, trójnawowa bazylika na kamiennym fundamencie, katedra od początku imponowała skalą i majestatu.
Okres reformacji i burzliwe wieki
W 1534 roku, w wyniku reformacji, kościół został przejęty przez protestantów i służył ich kultowi przez ponad 400 lat. W tym okresie jego wnętrze uległo znaczącym zmianom. Zgodnie z purytańską doktryną usunięto wiele elementów katolickich, takich jak figury, obrazy i ołtarze boczne. Bogaty ołtarz główny zastąpiono skromniejszym, a ambona zyskała na znaczeniu. Dobudowano również drewniane empory, typowe dla świątyń protestanckich.
W 1718 roku kościół ucierpiał podczas wielkiego pożaru Koszalina, co po odbudowie nadało wnętrzu jeszcze bardziej surowy charakter. W latach 1842-1845 przeprowadzono gruntowną renowację w duchu „regotyzacji”, która jednak doprowadziła do usunięcia barokowych zdobień i średniowiecznych kaplic oraz zmiany sylwetki budowli poprzez obniżenie dachu.
Powrót do katolicyzmu i nowa rola
Po zakończeniu II wojny światowej i przyłączeniu Pomorza Zachodniego do Polski, świątynia w 1945 roku powróciła do użytku społeczności katolickiej. Kluczowym momentem w jej nowożytnej historii był rok 1972, kiedy papiez Paweł VI ustanowił diecezję koszalińsko-kołobrzeską, a dotychczasowy kościół parafialny został podniesiony do godności katedry.
W latach 70. XX wieku przeprowadzono szeroko zakrojone prace renowacyjne mające na celu przywrócenie gotyckiego i katolickiego charakteru świątyni. Usunięto wówczas empory z naw bocznych, a w 1973 roku w prezbiterium zainstalowano nową aranżację ołtarza głównego, wykorzystując oryginalne figury z gotyckiego pentaptyku z 1512 roku.
Architektoniczny majestat
Katedra jest przykładem gotyku ceglanego, charakterystycznego dla regionu Bałtyku. Jej najbardziej rozpoznawalnym elementem jest masywna, czterokondygnacyjna wieża zachodnia o wysokości 56 metrów, zwieńczona dachem namiotowym i heksagonalną galerią. Pierwotnie pełniła również funkcje obronne. W 1754 roku zainstalowano na niej zegar, który do dziś odmierza czas mieszkańcom Koszalina.
Wewnątrz świątyni uwagę zwraca efektowne sklepienie gwiaździste, które nadaje wnętrzu wrażenie wysokości i majestatu. Nawę główną wspiera sześć par potężnych, ośmiobocznych filarów z czerwonej cegły, które symbolizują dwunastu apostołów. Całość obiega dekoracyjny fryz z ceglanych czwórliści, a liczne, ostrołukowe okna gotyckie, częściowo wypełnione maswerkami, zalewają wnętrze naturalnym światłem.
Skarby wnętrza
Katedra posiada bogate wyposażenie, będące świadectwem jej długiej historii. Najcenniejszym zabytkiem jest ołtarz główny, którego pierwotna forma pentaptyku (ołtarza pięcioskrzydłowego) została wykonana w 1512 roku przez Andreasa Wenzla z Iwięcina. W XIX wieku został rozebrany, ale w 2012 roku, po gruntownej konserwacji, ocalałe oryginalne figury umieszczono w nowej, stylizowanej na gotycka szafie ołtarzowej. Centralną scenę tworzą Matka Boża z Dzieciątkiem oraz św. Jan Chrzciciel i św. Jan Ewangelista, a w skrzydłach bocznych znajdują się rzeźby 12 apostołów.
Na łuku tęczowym umieszczony jest XIV-wieczny krucyfiks, który ocalał z pożaru kaplicy na Górze Chełmskiej w 1533 roku. Krzyż oplata winna latorośl, symbolizująca Drzewo Życia. Jednym z najstarszych zabytków w kościele jest wczesnogotycka chrzcielnica z XIII wieku, wykonana z porowatego wapienia muszlowego przez rzeźbiarzy z Gotlandii.
Organy, zbudowane w 1899 roku przez firmę Schlag und Söhne, posiadają 50 głosów, 3 manuały i pedał. W latach 2017-2019 przeszły generalny remont, przywrócając im barokowe brzmienie. Dzięki nim katedra jest miejscem Międzynarodowego Festiwalu Organowego.
Ekumeniczne dziedzictwo
Jednym z najbardziej fascynujących elementów katedry są witraże z 1914 roku znajdujące się w prezbiterium. Dwa z nich przedstawiają postacie reformatorów – Marcina Lutra i Filipa Melanchtona. Zachowanie tych witraży w katolickiej katedrze jest postrzegane jako symbol szacunku dla historii i ducha ekumenizmu, przypominając o złożonej, wielowyznaniowej przeszłości Pomorza.
Cud ocalenia
Katedra w Koszalinie w sposób niezwykły uniknęła zniszczeń podczas II wojny światowej. Jest to tym bardziej godne uwagi, że reszta koszalińskiej starówki została zniszczona w około 40% w wyniku działań wojennych i podpaleń dokonanych przez Armię Czerwoną w 1945 roku. Dzięki temu świątynia zachowała swój autentyczny, gotycki charakter.
Wizyta Jana Pawła II
Najważniejszym wydarzeniem w najnowszej historii katedry była wizyta papieża Jana Pawła II w dniu 1 czerwca 1991 roku. Papiez modlił się w świątyni na różańcu, a wydarzenie to było transmitowane na cały świat przez Radio Watykanskie. Dla mieszkańców Koszalina i całej diecezji był to moment o ogromnym znaczeniu duchowym i historycznym.
Serce miasta i diecezji
Obecnie Katedra w Koszalinie jest doskonale utrzymanym, tętniącym życiem centrum religijnym i kulturalnym. Niedawne, gruntowne renowacje świadczą o stałej trosce o zachowanie jej dziedzictwa. Dla mieszkańców Koszalina katedra jest symbolem tożsamości – jako najcenniejszy zabytek i dominanta architektoniczna, jest nierozerwalnie związana z wizerunkiem i historią miasta.
Jest głównym miejscem kultu dla katolickiej społeczności miasta i regionu, ale także miejscem spotkań, gdzie odbywają się nie tylko uroczystości religijne, ale także koncerty i wydarzenia kulturalne, które integrują lokalną społeczność. Jej mury opowiadają złożoną, wielokulturową i wielowyznaniową historię Pomorza – historię, która wciąż żyje w sercach mieszkańców.
