Lipiany, malowniczo położone miasto w województwie zachodniopomorskim, na Pojezierzu Myśliborskim, posiada niezwykle bogatą i burzliwą historię. Przez wieki znane pod niemiecką nazwą Lippehne, stanowiło ważny ośrodek Nowej Marchii. Jego dzieje, od wczesnośredniowiecznego słowiańskiego grodu po dramatyczny przełom w 1945 roku, są świadectwem nieustannej zmiany, odporności na klęski i skomplikowanych losów pogranicza.
Słowiańskie korzenie na Półwyspie Storczyków
Historia Lipian sięga VIII-IX wieku, kiedy to na terenach dzisiejszego miasta słowiańskie plemię Pyrzyczan założyło osadę obronną. Gród ten, stanowiący południową strażnicę większej grupy Pomorzan, został strategicznie ulokowany na półwyspie (dziś znanym jako Półwysep Storczyków), otoczonym z trzech stron wodami Jeziora Wedyjskiego (obecnie jeziora Wądół i Kościelne). Naturalne walory obronne tego miejsca były tak znaczące, że na starych niemieckich mapach pojawiały się nazwy takie jak Wendenburg (gród Słowian) czy Wasserburg (gród na wodzie).
Badania archeologiczne potwierdziły istnienie grodu o podkowiastym kształcie, z wałem obronnym i stożkowatym wzniesieniem obserwacyjnym. Wśród znalezisk odkryto fragmenty ceramiki, żelazne noże i okucia, a nawet brązowy miecz.
W X wieku, za panowania Mieszka I, ziemie te zostały włączone do państwa polskiego. Jednak już na początku XI wieku wpływy polskie osłabły. Ponownie region ten znalazł się pod polskim panowaniem w 1121 roku za sprawą Bolesława Krzywoustego, co zapoczątkowało misję chrystianizacyjną biskupa Ottona z Bambergu. Był to jednak okres rosnącej presji i ekspansji niemieckiej.
W Nowej Marchii – Prawa miejskie i rozwój
Kluczowym momentem w historii Lipian był dzień 18 sierpnia 1276 roku. Wówczas biskup kamieński Herman von Gleichen sprzedał Ziemię Lipiańską (terra Lipene) za 3000 marek w srebrze margrabiom brandenburskim. Tereny te zostały włączone do tworzonej przez nich Nowej Marchii.
Jeszcze przed 1302 rokiem Lipiany, już jako Lippehne, otrzymały prawa miejskie na prawie brandenburskim. Miasto rozwijało się na planie elipsy, dostosowanym do kształtu półwyspu, z obszernym rynkiem w centrum. W latach 1402-1455 Lipiany wraz z całą Nową Marchią znalazły się pod panowaniem Zakonu Krzyżackiego, który ostatecznie odsprzedał te ziemie z powrotem Brandenburgii.
Miasto w ogniu – Stulecia klęsk i odbudowy
Średniowiecze i wczesna nowożytność to dla Lipian okres niekończących się kataklizmów, które wielokrotnie obracały miasto w perzynę, ale nigdy nie złamały jego ducha.
- 1351: Miasto nawiedziła epidemia „czarnej śmierci”.
- 1433: Husyci dokonali tak wielkich zniszczeń, że miasto zwolniono na dwa lata z podatków.
- ok. 1467-1468: Książęta pomorscy dwukrotnie splądrowali i spalili miasto.
- 1563 lub 1564: Pożar doszczętnie strawił całą zabudowę.
- 1616: Najtragiczniejszy w skutkach pożar zniszczył całe miasto z wyjątkiem murów obronnych. Spłonęły wówczas wszystkie archiwa miejskie, bezpowrotnie niszcząc dokumenty z wcześniejszych stuleci.
- 1623, 1654, 1684: Kolejne wielkie pożary niemal całkowicie niszczyły miasto.
- 1625: Kolejna epidemia dżumy pochłonęła, według późniejszych szacunków, około 500 ofiar.
Mimo tych tragicznych wydarzeń, mieszkańcy za każdym razem z niezwykłą determinacją odbudowywali swoje domy i warsztaty.
Mury, bramy i gmachy – Architektura dawnych Lipian
O bogatej przeszłości miasta świadczą zachowane do dziś zabytki architektury.
Fortyfikacje miejskie
W XIV wieku miasto otoczono potężnym murem obronnym z kamienia polnego i cegły, wzmocnionym 45 basztami (łupinami). Do miasta prowadziły dwie główne bramy: Pyrzycka od wschodu i Myśliborska (niem. Soldiner Tor) od północnego zachodu, a także mniejsza Brama Wodna. Fragmenty murów oraz obie baszty bramne, pochodzące z początku XV wieku, przetrwały do naszych czasów i są cennym świadectwem średniowiecznego systemu obronnego.
Kościół
Pierwotny kościół, zbudowany z kamienia polnego na przełomie XIII i XIV wieku, spłonął podczas wielkiego pożaru w 1684 roku. Odbudowano go w latach 1746-1751. W 1863 roku świątynia została gruntownie przebudowana w stylu neogotyckim według projektu słynnego architekta Friedricha Augusta Stülera.
Ratusz
Historia ratusza jest równie dramatyczna. Pierwsze wzmianki o siedzibie rady miejskiej pochodzą z 1339 roku. Budynek, który stał w obecnym miejscu, spłonął w 1827 roku. Co ciekawe, pożar nie był przypadkowy – został celowo wzniecony przez woźnego sądowego, który chciał w ten sposób zatrzeć ślady popełnionego morderstwa. Ratusz odbudowano w latach 1828-1829 w stylu klasycystycznym. W 1844 roku dodano wieżyczkę z zegarem, a w latach 30. XX wieku obok bocznej fasady ustawiono fontannę upamiętniającą nadanie miastu „praw do picia”.
Od Prus do rewolucji przemysłowej
Od 1701 roku Lipiany stały się częścią Królestwa Prus. W pierwszej połowie XIX wieku głównym źródłem utrzymania mieszkańców było rybołówstwo (miasto słynęło w regionie z obfitości ryb), garbarstwo i sukiennictwo.
Prawdziwy przełom nastąpił pod koniec XIX wieku wraz z nadejściem rewolucji przemysłowej. W mieście powstało kilka fabryk, a kluczowe znaczenie miało uzyskanie połączenia kolejowego – w 1882 roku z Kostrzynem nad Odrą, a rok później ze Stargardem. Na początku XX wieku miasto wkroczyło w erę nowoczesności: od 1900 roku budowano wodociągi i kanalizację, a w 1920 roku doprowadzono elektryczność.
Społeczeństwo i demografia na przestrzeni wieków
Liczba ludności Lipian systematycznie rosła, co świadczy o rozwoju miasta:
- 1750: 1 263 mieszkańców
- 1801: 1 617 mieszkańców (plus ok. 300 żołnierzy garnizonu)
- 1871: 3 253 mieszkańców
- 1910: 4 056 mieszkańców
- 1939: 4 374 mieszkańców
W mieście istniała również gmina żydowska, która w 1791 roku zbudowała własną synagogę. W 1890 roku na 3911 mieszkańców 45 było wyznania mojżeszowego. Z Lipian pochodził Moses Moser (1797-1838), bankier i bliski przyjaciel słynnego poety Heinricha Heinego.
Zmierzch Lippehne – II wojna światowa i rok 1945
Do 1945 roku Lippehne było miastem powiatowym w powiecie myśliborskim (Landkreis Soldin), w pruskiej prowincji Brandenburgia. Koniec II wojny światowej przyniósł kres jego niemieckiej historii.
Wieczorem 30 stycznia 1945 roku miasto zostało zajęte przez Armię Czerwoną. W przeciwieństwie do wielu innych miast regionu, Lipiany uniknęły większych zniszczeń wojennych – zniszczeniu uległo jedynie 39 budynków.
Pod koniec maja 1945 roku miasto zostało przekazane pod polską administrację. Niemiecką nazwę Lippehne zastąpiono polską – Lipiany. Od 4 lipca 1945 roku rozpoczęto proces wysiedlania dotychczasowych, niemieckich mieszkańców. Na ich miejsce zaczęli przybywać polscy osadnicy, głównie z centralnej Polski oraz Kresów Wschodnich. Dane demograficzne z końca roku dobitnie pokazują skalę tej wymiany ludności: 1 grudnia 1945 roku w Lipianach mieszkało 1700 Polaków i 569 Niemców. Do 31 grudnia tego samego roku liczba Polaków wzrosła do 3627, podczas gdy Niemców pozostało już tylko 32.
Rok 1945 zamknął wielowiekowy rozdział w dziejach miasta, otwierając zupełnie nowy, polski etap jego historii. Długa i skomplikowana przeszłość Lipian, od słowiańskiego grodu, przez niemieckie miasto w Nowej Marchii, aż po powojenną transformację, pozostaje fascynującym świadectwem losów tej ziemi.
