Lipiany, malowniczo położone w województwie zachodniopomorskim na Pojezierzu Myśliborskim, legitymują się niezwykle bogatą i burzliwą historią. Przez wieki znane pod niemiecką nazwą Lippehne, stanowiły istotny ośrodek Nowej Marchii. Ich dzieje – od wczesnośredniowiecznego grodu po dramatyczny przełom roku 1945 – są świadectwem nieustannych zmian, odporności na dziejowe klęski i skomplikowanych losów pogranicza.
Słowiańskie korzenie na Półwyspie Storczyków
Historia Lipian sięga VIII–IX wieku, kiedy to słowiańskie plemię Pyrzyczan założyło tu osadę obronną. Gród, stanowiący południową strażnicę terytoriów pomorskich, ulokowano strategicznie na półwyspie (dziś znanym jako Półwysep Storczyków), otoczonym z trzech stron wodami Jeziora Wedyjskiego (obecne jeziora Wądół i Kościelne). Naturalne walory obronne tego miejsca były tak znaczące, że na dawnych niemieckich mapach pojawiały się nazwy takie jak Wendenburg (gród Słowian) czy Wasserburg (gród na wodzie).
Badania archeologiczne potwierdziły istnienie grodu o podkowiastym kształcie z wałem obronnym i stożkowatym wzniesieniem obserwacyjnym. Wśród znalezisk odkryto fragmenty ceramiki, żelazne noże oraz brązowy miecz. W X wieku, za panowania Mieszka I, ziemie te włączono do państwa polskiego, choć na początku XI wieku wpływy te osłabły. Region powrócił pod polskie panowanie w 1121 roku za sprawą Bolesława Krzywoustego, co zapoczątkowało misję chrystianizacyjną biskupa Ottona z Bambergu. Był to jednak czas rosnącej ekspansji margrabiów brandenburskich.
W Nowej Marchii – prawa miejskie i rozwój
Kluczowym momentem dla Lipian był 18 sierpnia 1276 roku. Wówczas biskup kamieński Herman von Gleichen sprzedał Ziemię Lipiańską (terra Lipene) za 3000 marek w srebrze margrabiom brandenburskim. Tereny te weszły w skład tworzącej się Nowej Marchii.
Jeszcze przed 1302 rokiem Lipiany otrzymały prawa miejskie na prawie brandenburskim. Miasto rozwijało się na planie elipsy dostosowanej do kształtu półwyspu, z obszernym rynkiem w centrum. W latach 1402–1455 miejscowość wraz z całą Nową Marchią znajdowała się pod panowaniem Zakonu Krzyżackiego, który ostatecznie odsprzedał te dobra z powrotem Brandenburgii.
Miasto w ogniu – stulecia klęsk i odbudowy
Średniowiecze i wczesna nowożytność to dla Lipian pasmo kataklizmów, które wielokrotnie niszczyły zabudowę, ale nigdy nie złamały ducha mieszkańców:
-
1351: Epidemia „czarnej śmierci”.
-
1433: Najazd husytów – zniszczenia były tak dotkliwe, że miasto zwolniono z podatków na dwa lata.
-
1467–1468: Dwukrotne splądrowanie i spalenie miasta przez książąt pomorskich.
-
1616: Najtragiczniejszy pożar w historii – ocalały jedynie mury obronne. Spłonęły wówczas wszystkie archiwa miejskie, co bezpowrotnie pozbawiło historyków dokumentów z wcześniejszych wieków.
-
1625: Epidemia dżumy, która pochłonęła ok. 500 ofiar.
-
1684: Kolejny wielki pożar niszczący miasto.
Mimo tych tragedii, lipianie z niezwykłą determinacją każdorazowo odbudowywali swoje domy i warsztaty.
Architektura dawnych Lipian
O bogatej przeszłości świadczą zachowane do dziś zabytki:
-
Fortyfikacje miejskie: W XIV wieku miasto otoczono murem z kamienia polnego i cegły, wzmocnionym 45 basztami wykuszowymi. Do dziś przetrwały fragmenty murów oraz dwie bramy z początku XV wieku: Pyrzycka (wschodnia) i Myśliborska (północno-zachodnia).
-
Kościół pw. Wniebowzięcia NMP: Pierwotna romańska świątynia spłonęła w 1684 roku. Obecny kształt kościół zyskał podczas przebudowy w 1863 roku w stylu neogotyckim, według projektu słynnego architekta Friedricha Augusta Stülera.
-
Ratusz: Klasycystyczny budynek z lat 1828–1829 skrywa mroczną historię. Poprzednia siedziba rady została celowo podpalona przez woźnego sądowego, który chciał zatuszować morderstwo. W latach 30. XX wieku przy ratuszu ustawiono fontannę z rzeźbą „pijących mieszczan”, upamiętniającą historyczne przywileje browarnicze miasta.
Od Prus do rewolucji przemysłowej
Od 1701 roku Lipiany należały do Królestwa Prus. W XIX wieku mieszkańcy utrzymywali się głównie z rybołówstwa (miasto słynęło z obfitych połowów), garbarstwa i sukiennictwa. Prawdziwy przełom przyniósł koniec stulecia: w 1882 roku miasto zyskało połączenie kolejowe z Kostrzynem, a rok później ze Stargardem. Nowoczesność zawitała tu na dobre na początku XX wieku wraz z budową wodociągów (1900) i elektryfikacją (1920).
Warto wspomnieć, że z Lipian pochodził Moses Moser (1797–1838), wpływowy bankier i bliski przyjaciel poety Heinricha Heinego.
Rok 1945 – koniec i nowy początek
II wojna światowa zakończyła niemiecki rozdział historii Lippehne. 30 stycznia 1945 roku miasto zajęła Armia Czerwona. Lipiany miały szczęście – uniknęły masowych zniszczeń, które dotknęły sąsiednie miejscowości (zniszczono jedynie 39 budynków).
Pod koniec maja 1945 roku administrację przejęli Polacy. Rozpoczął się proces wysiedlania ludności niemieckiej i napływ osadników z Polski Centralnej oraz Kresów Wschodnich. Skalę tej wymiany obrazują statystyki: w grudniu 1945 roku w mieście mieszkało już ponad 3600 Polaków i zaledwie 32 Niemców. Rok ten zamknął wielowiekowy etap dziejów miasta, otwierając jego współczesną, polską historię.
