Goleniów, miasto o ponad tysiącletniej historii, jest świadectwem burzliwych dziejów Pomorza Zachodniego. Jego historia do 1945 roku to opowieść o dynamicznym rozwoju – od słowiańskiej osady, przez potężny hanzeatycki port, po okresy obcych rządów i tragiczne zniszczenia II wojny światowej. To historia miasta, które wielokrotnie podnosiło się z upadku, a którego bogata przeszłość do dziś widoczna jest w jego architekturze i układzie urbanistycznym.
Słowiańskie korzenie i narodziny miasta (X–XIII w.)
Początki Goleniowa sięgają X wieku, kiedy to w strategicznym zakolu rzeki Iny istniała osada palowa, zamieszkana przez plemiona pomorskie. Pierwsze pisemne wzmianki o osadzie, znanej jako Golinog, pochodzą z 1220 roku, a jej słowiański rodowód jest bezsporny. Nazwa miasta wywodzi się prawdopodobnie od słowiańskiego określenia związanego z położeniem nad rzeką.
Kluczowym momentem w historii miasta było nadanie mu magdeburskich praw miejskich w 1268 roku przez księcia Barnima I. Akt ten, wraz z licznymi przywilejami – takimi jak nieograniczona żegluga, samorządność, zwolnienia celne oraz rozległe nadania ziemi i lasów aż po ujście Odry – stworzył fundamenty pod przyszłą potęgę gospodarczą Goleniowa.
Złoty wiek Hanzy (XIV–XV w.)
Dalszy rozwój miasta został przypieczętowany w 1314 roku, kiedy to książę Otto I dokonał ponownej lokacji na prawie lubeckim, które sprzyjało interesom lokalnych kupców i intensyfikacji handlu morskiego. XIV i XV wiek to „złoty wiek” w dziejach Goleniowa. W 1368 roku miasto oficjalnie przystąpiło do Związku Hanzy, co otworzyło przed nim rynki całej północnej Europy i znacząco przyspieszyło jego rozwój.
Od 1386 roku Goleniów posiadał prestiżowy przywilej bicia własnej monety, znanej jako „biały grosz goleniowski”. Prosperita miasta znajduje odzwierciedlenie w jego architekturze. Na przełomie XIV i XV wieku Goleniów został otoczony potężnym, kamienno-ceglanym murem obronnym z licznymi basztami i czterema bramami: Stargardzką, Szczecińską, Młyńską oraz jedyną zachowaną do dziś – Wolińską.
W sercu miasta wzniesiono monumentalny, gotycki kościół farny św. Katarzyny. Rozbudowano port rzeczny nad Iną oraz przystań dla statków morskich u jej ujścia, co uczyniło z Goleniowa kluczowy węzeł komunikacyjny i handlowy. Głównym towarem eksportowym było drewno pozyskiwane z Puszczy Goleniowskiej, ale miasto słynęło również w całej okolicy z wielodniowych jarmarków, zwłaszcza na bydło i zboże.
Okres upadku i obcych rządów (XVI–XVIII w.)
Okres świetności zakończył się wraz z nadejściem XVI wieku, który przyniósł serię katastrof. Liczne pożary i epidemie dziesiątkowały ludność i niszczyły zabudowę. Ostateczny cios zadała wojna trzydziestoletnia (1618–1648), która doprowadziła do całkowitego załamania gospodarki, upadku żeglugi i rzemiosła. Populacja miasta zmniejszyła się o połowę w stosunku do stanu sprzed wojny.
Na mocy pokoju westfalskiego (1648) i traktatu szczecińskiego (1653) zrujnowany Goleniów znalazł się pod panowaniem Szwecji. Okres ten, trwający z krótką przerwą do 1720 roku, nie sprzyjał odbudowie. Miasto, położone w strefie granicznej między Szwecją a Brandenburgią, zostało odcięte od swojego naturalnego zaplecza gospodarczego. Dalsze zniszczenia przyniosła wielka wojna północna, podczas której w 1713 roku część miasta została spalona przez wojska rosyjskie.
Pod panowaniem pruskim i niemieckim (1720–1945)
W 1720 roku, na mocy traktatu sztokholmskiego, Goleniów został włączony do Królestwa Prus, rozpoczynając 225-letni okres panowania pruskiego, a następnie niemieckiego. Pod nową administracją rozpoczęła się powolna odbudowa i reorganizacja przestrzenna miasta. Powstały nowe przedmieścia oraz budynki użyteczności publicznej, takie jak szpital, ratusz, szkoła i spichlerz.
XIX wiek przyniósł znaczące zmiany infrastrukturalne i gospodarcze. W 1830 roku wybudowano brukowaną drogę łączącą miasto ze Szczecinem, a w 1870 roku do Goleniowa dotarła kolej. W kolejnych dekadach miasto stało się ważnym węzłem kolejowym, z połączeniami do Dębna, Nowogardu (1882), Kamienia Pomorskiego, Wolina (1892) i Maszewa (1903). Rozwój kolei, choć przyczynił się do industrializacji, jednocześnie spowodował stopniowy spadek znaczenia żeglugi na Inie.
Wraz z rozwojem infrastruktury nastąpił wzrost przemysłu. Obok tradycyjnego rzemiosła i handlu pojawiły się zakłady przemysłowe, w tym miedziownia, fabryka igieł, liczne zakłady meblarskie, browary i gorzelnie. Mimo to rolnictwo wciąż odgrywało istotną rolę w lokalnej ekonomii, a słynne targi zwierzęce przyciągały kupców z odległych rejonów.
Administracyjnie od 1818 roku Goleniów należał do powiatu nowogardzkiego w pruskiej prowincji Pomorze. Po zjednoczeniu Niemiec w 1871 roku stał się częścią Rzeszy Niemieckiej. W tym okresie powstało wiele reprezentacyjnych budynków w stylu neogotyckim, takich jak gmach sądu (obecnie Sąd Rejonowy) czy okazały budynek szkolny (obecnie Gimnazjum nr 1).
II wojna światowa i zniszczenie miasta
Okres II wojny światowej stanowi najtragiczniejszy rozdział w historii Goleniowa. W mieście i jego okolicach Niemcy utworzyli kilka obozów pracy przymusowej, w tym dwa podobozy obozu jenieckiego Stalag II-D, w których więziono m.in. Polaków.
Kulminacja zniszczeń nastąpiła pod koniec wojny. W wyniku walk i bombardowań zniszczeniu uległo około 70% zabudowy miasta, a historyczne Stare Miasto zostało zrujnowane w 90%. Zniszczono kluczowe budynki, w tym ratusz i szpital, a kościół św. Katarzyny został całkowicie wypalony. Większość cywilnej ludności niemieckiej ewakuowała się przed nadejściem frontu.
7 marca 1945 roku, w ramach operacji wschodniopomorskiej, do miasta wkroczyły oddziały Armii Czerwonej, kończąc tym samym wielowiekowy okres historii niemieckiej Goleniowa. Po wojnie, na mocy postanowień konferencji poczdamskiej, miasto powróciło do Polski, a pozostała ludność niemiecka została wysiedlona. Rozpoczął się nowy, polski rozdział w dziejach miasta, które początkowo nosiło nazwę Golonnog, by ostatecznie stać się Goleniowem.
Dziedzictwo historyczne
Historia Goleniowa do 1945 roku to opowieść o mieście, które przeszło przez wszystkie fazy rozwoju typowe dla miast pomorskich – od słowiańskiej osady, przez świetność hanzeatycką, okresy upadku i obcych rządów, aż po tragiczne zniszczenia wojenne. Mimo dramatycznych kolei losu miasto zachowało cenne ślady swojej bogatej przeszłości.
Do dziś można podziwiać gotycką Bramę Wolińską, odbudowany kościół św. Katarzyny, fragmenty murów obronnych oraz układ urbanistyczny starego miasta. Te zabytki są niemym świadectwem tysiąca lat historii, przypominając o czasach, gdy Goleniów był potężnym portem hanzeatyckim i ważnym ośrodkiem gospodarczym Pomorza Zachodniego.
Historia miasta do 1945 roku stanowi fundament tożsamości współczesnego Goleniowa i przypomina o złożonym, wielokulturowym dziedzictwie tego regionu. To opowieść o odporności – zdolności miasta do podnoszenia się z upadku i odbudowy – która inspiruje również dzisiejszych mieszkańców.
